विचार: जगत् नायक मुहम्मद

- माेहम्मद जाकिर हुसैन

काठमाडौँ, १० भदौ । मानव इतिहासको विशाल यात्रामा अनेकौँ महान् व्यक्तित्वहरू जन्मिए जसले आफ्नो समय, समाज र सभ्यताको दिशामा गहिरो प्रभाव पारे । कसैले राजनीतिक क्रान्ति गरे, कसैले ज्ञान-विज्ञानको विकास गरे, कसैले सामाजिक सुधारको अभियान चलाए भने कसैले मानवतालाई आध्यात्मिक र नैतिक मार्गदर्शन दिए । तर धार्मिक, सामाजिक, नैतिक, राजनीतिक तथा सभ्यतागत प्रभावलाई एकसाथ हेर्दा  विश्व इतिहासका अत्यन्त प्रभावशाली व्यक्तित्वहरूमध्ये एक हुनुहुन्छ - मुहम्मद । 

इस्लामी विश्वास अनुसार उहाँ अल्लाहका अन्तिम नबी (सन्देष्टा)  तथा रसूल (सन्देशवाहक) हुनुहुन्छ; इतिहासको दृष्टिले उहाँ धार्मिक पथप्रदर्शक, समाजसुधारक, समुदाय-निर्माता, राजनेता, प्रशासक, कूटनीतिज्ञ र न्यायका प्रवक्ता हुनुहुन्छ । 

‘जगत् नायक’ भन्ने अभिव्यक्तिले उहाँको विश्वव्यापी प्रभावलाई जनाउँछ । यसको अर्थ संसारका सबै मानिसले उहाँलाई एउटै दृष्टिले स्वीकार गर्नैपर्छ भन्ने होइन । तर, उहाँको जीवन-दर्शन र शिक्षाले चौध शताब्दीभन्दा बढी समयदेखि अरब संसारभन्दा बाहिर एसिया, अफ्रिका, युरोप र विश्वका अन्य भागका करोडौँ मानिसको आस्था, संस्कृति, कानून, सामाजिक जीवन र नैतिक चेतनालाई प्रभावित गरिरहेको तथ्य अस्वीकार गर्न सकिँदैन ।

उहाँको बारेमा केही चर्चा गरौँ-

पारिवारिक जीवनगाथा: 

मुहम्मदको जन्म ५७० ईस्वीमा मक्कामा कुरैशको बनू हाशिम परिवारमा भएको थियो । उहाँका पिता अब्दुल्लाहको उहाँ जन्मिनुअघि नै मृत्यु भइसकेको थियो र माता आमिनाको पनि हाँ उहाँको बाल्यकालमै निधन भयो । त्यसपछि उहाँ हजुरबुबा अब्दुल मुत्तलिब र पछि काका अबू तालिबको संरक्षणमा हुर्किनुभयो ।

२५ वर्षको उमेरमा उहाँले ४० वर्षीया खदीजा बिन्त खुवैलिदसँग विवाह गर्नुभयो ।उनीबाट कासिम, अब्दुल्लाह, जैनब, रुकय्या, उम्मे कुल्सुम र फातिमा सन्तान भए । खदीजाको निधनपछि उहाँले विभिन्न महिलासँग विवाह गर्नुभयो । उहाँका छोरा इब्राहीम मारिया अल्-किब्तिय्याबाट जन्मिए ।  उहाँका अधिकांश सन्तान उहाँकै जीवनकालमा बिते; फातिमा उहाँको निधनपछि केही समय जीवित रहिन् । ६३२ ईस्वीमा मदीनामा उहाँको निधन भयो । 

परिवर्तनको आवश्यकता भएको समाज : 

मुहम्मदको जन्म हुँदा अरब समाज कबिलाई संरचनामा आधारित थियो । वंश र कबिलाप्रतिको निष्ठा अत्यन्त बलियो थियो र विभिन्न समूहबीच द्वन्द्व तथा प्रतिशोधका परम्परा पनि थिए । मक्का व्यापारिक र धार्मिक केन्द्रका रूपमा महत्त्वपूर्ण थियो तर समाजमा आर्थिक असमानता, कमजोर वर्गको असुरक्षा, अनाथको शोषण तथा महिलाको कमजोर सामाजिक अवस्थाजस्ता समस्याहरू थिए ।

तर, त्यस समयको अरब समाजलाई पूर्ण रूपमा नकारात्मक चित्रण गर्नु पनि उचित हुँदैन । त्यहाँ अतिथि सत्कार, बहादुरी, वचनकाे पालन, उदारता, साहित्य र भाषिक प्रतिभाजस्ता सकारात्मक गुणहरू थिए । समस्या ती सकारात्मक गुणहरूलाई व्यापक सामाजिक न्याय र मानव समानताको व्यवस्थासँग जोड्न नसक्नुमा थियो ।

यही परिवेशमा मुहम्मदले एकेश्वरवाद, नैतिकता, न्याय र मानव उत्तरदायित्वको सन्देश दिनुभयो। उहाँको सन्देशले मानिसलाई ईश्वरको उपासना गर्न मात्र होइन, मानिसप्रति न्याय गर्न, गरिब र अनाथको संरक्षण गर्न, अमानतको रक्षा गर्न तथा अन्यायबाट टाढा रहन पनि आह्वान गर्‍यो ।

चरित्रबाट स्थापित नेतृत्व : 

मुहम्मदको नेतृत्वको एउटा महत्त्वपूर्ण आधार उहाँको व्यक्तिगत चरित्र थियो । इस्लामी परम्परामा उहाँलाई ‘अल्-अमीन’ अर्थात् विश्वसनीय व्यक्तिका रूपमा वर्णन गरिएको छ । उहाँले सत्य बोल्ने, अमानतको रक्षा गर्ने, व्यापारमा इमानदार रहने र मानिससँग सद्व्यवहार गर्ने शिक्षालाई आफ्नै जीवनमा प्राथमिकता दिनुभयो  ।

उहाँको दृष्टिमा धर्म केवल उपासना पद्धतिको नाम थिएन । धर्मले मानिसको चरित्र निर्माण गर्नुपर्छ । त्यसैले सत्य, न्याय, दया, क्षमा, संयम, परोपकार र जिम्मेवारी उहाँको शिक्षाका प्रमुख मूल्य बने ।

समानताको सन्देश : 

मुहम्मदको शिक्षाको महत्त्वपूर्ण पक्ष मानव समानता हो ।  मानिसको श्रेष्ठता केवल वंश, धन, जात वा कबिलामा आधारित हुँदैन भन्ने विचारले तत्कालीन अरब समाजमा नयाँ सामाजिक दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्‍यो । विभिन्न पृष्ठभूमिका मानिसलाई एउटै धार्मिक समुदायमा समेट्ने प्रयास भयो । 

महिलाको अधिकार, अनाथको संरक्षण, गरीबप्रति जिम्मेवारी, दासप्रति मानवीय व्यवहार र कमजोर वर्गको संरक्षणका विषयमा पनि उहाँले निर्देशन दिनुभयो । महिलालाई विवाह, महर र सम्पत्तिसम्बन्धी अधिकार प्रदान गर्ने इस्लामी कानूनी व्यवस्थाको विकास पनि यही ऐतिहासिक प्रक्रियासँग जोडिन्छ ।

मक्कादेखि मदीनासम्म : 

मुहम्मदको जीवनमा सन् ६२२ को हिजरत निर्णायक मोड थियो । मक्कामा विरोध र चरम उत्पीडनको सामना गरेपछि उहाँ आफ्ना अनुयायीहरूसहित मदीना जानुभयो । मदीनामा उहाँ धार्मिक नेता मात्र नभई राजनीतिक तथा सामाजिक नेतृत्वको केन्द्रमा आउनुभयो ।

मदीनामा विभिन्न कबिला र धार्मिक समुदायबीच सहअस्तित्व कायम गर्ने प्रयास भयो ।  मदीनाको संविधान वा सम्झौता भनेर चिनिने दस्तावेजले विभिन्न समूहका अधिकार तथा जिम्मेवारीलाई व्यवस्थित गर्ने प्रयास गरेको देखिन्छ । यसमा मुस्लिम समुदायसँगै यहूदी समुदायका विभिन्न समूहसँगको राजनीतिक सम्बन्धको पनि उल्लेख पाइन्छ ।

यसले मुहम्मदको राज्य-निर्माणको एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष देखाउँछ—धार्मिक विविधतालाई पूर्ण रूपमा नकारेर होइन, साझा सुरक्षा, जिम्मेवारी र राजनीतिक सहकार्यको आधारमा समाज निर्माण गर्ने प्रयास ।

राज्यनिर्माता र शासनकर्ता : 

मदीनामा मुहम्मदको भूमिका धार्मिक पथप्रदर्शकमा सीमित रहेन । उहाँले सामाजिक व्यवस्था, न्याय, प्रशासन, सुरक्षा, आर्थिक नीति, कूटनीति र राजनीतिक सम्बन्धको नेतृत्व गर्नुभयो । यसरी उहाँको जीवनमा धार्मिक नेतृत्व र राजनीतिक नेतृत्व एकअर्कासँग जोडिए ।

त्यस समय आधुनिक राष्ट्र-राज्य, संसद्, मन्त्रालय र संविधान भएको आजको जस्तो राज्यव्यवस्था थिएन । अरब समाज कबिला, परिवार र स्थानीय गठबन्धनमा आधारित थियो । यस्तो स्थितिमा मुहम्मदले साझा राजनीतिक समुदायको अवधारणा विकसित गर्नुभयो ।

शासनमा न्यायलाई विशेष महत्त्व दिइयो । विवाद समाधान, कमजोरको अधिकार संरक्षण, अपराध नियन्त्रण र सार्वजनिक हितलाई धार्मिक-नैतिक दायित्वसँग जोडियो । प्रशासनिक कामका लागि विभिन्न स्थानमा प्रतिनिधि तथा जिम्मेवार व्यक्तिहरू नियुक्त गरिन्थे ।

शूरा र परामर्श : 

मुहम्मदको शासनमा परामर्श अर्थात् शूरा महत्त्वपूर्ण थियो । उहाँले आफ्ना सहकर्मी तथा अनुयायीहरूसँग विभिन्न विषयमा परामर्श गर्नुहुन्थ्यो । युद्ध, सुरक्षा तथा सामाजिक विषयमा अनुभवी व्यक्तिहरूको विचार सुन्ने अभ्यास थियो ।

यसलाई आधुनिक लोकतान्त्रिक संसदीय प्रणालीको ठ्याक्कै समान रूप मान्न मिल्दैन । तर नेतृत्वमा परामर्श, सामूहिक जिम्मेवारी र विशेषज्ञको विचार सुन्ने मूल्यको प्रारम्भिक उदाहरणका रूपमा यसलाई अध्ययन गर्न सकिन्छ ।

आर्थिक तथा सामाजिक राज्यव्यवस्था : 

मुहम्मदको शासनमा आर्थिक न्यायलाई पनि महत्त्व दिइयो । जकात, सदका र परोपकारको व्यवस्थाले सम्पन्न व्यक्तिलाई समाजका कमजोर वर्गप्रति आर्थिक जिम्मेवारी निर्वाह गर्न प्रेरित गर्‍यो । अनाथ, गरिब, यात्रु र आवश्यकतामा रहेका मानिसहरूको अधिकारलाई सामाजिक दायित्वसँग जोडियो ।

व्यापारमा इमानदारी, नापतौलमा निष्पक्षता, धोखाधडीबाट बच्ने र अरूको सम्पत्ति अन्यायपूर्वक नलिने विषयमा पनि स्पष्ट नैतिक निर्देशनहरू दिइए ।

यसरी आर्थिक व्यवस्था केवल धन उत्पादनमा होइन, धनको न्यायपूर्ण उपयोग र सामाजिक उत्तरदायित्वमा पनि आधारित थियो ।

युद्ध, सुरक्षा र राज्य विस्तार : 

मुहम्मदको जीवनको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष राज्य विस्तारसँग सम्बन्धित छ । मदीनामा राजनीतिक समुदाय स्थापित भएपछि मक्का र मदीनाबीच सङ्घर्ष भयो । बद्र, उहूद र खन्दकजस्ता युद्धहरू यस सङ्घर्षका प्रमुख घटनाहरू थिए । यी युद्धहरूलाई धार्मिक कारणले मात्र बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन; त्यसमा कबिलागत राजनीति, सुरक्षा, आर्थिक सम्बन्ध, गठबन्धन र शक्ति सङ्घर्ष पनि जोडिएका थिए ।

६३० ईस्वीमा मक्का मुस्लिम नेतृत्वको नियन्त्रणमा आयो । मक्काको विजयपछि अरब प्रायद्वीपका विभिन्न कबिला र समूहहरूले मुहम्मदसँग राजनीतिक तथा धार्मिक सम्बन्ध स्थापित गर्न थाले । बिस्तारै  उहाँको जीवनकालमै अरबको ठूलो भूभाग साझा नेतृत्वअन्तर्गत जोडिन पुग्यो ।

तर, ऐतिहासिक सन्तुलनका लागि एउटा कुरा स्पष्ट गर्नुपर्छ—मुहम्मदको निधन ६३२ ईस्वीमा हुँदा इस्लामी राज्य आजको अर्थमा विशाल विश्व साम्राज्य बनिसकेको थिएन ।  अरबबाहिरको ठूलो साम्राज्य विस्तार मुख्यतः उहाँको निधनपछि खलीफाहरूको शासनकालमा भयो । त्यसैले पछिल्ला मुस्लिम साम्राज्यहरूको सम्पूर्ण विस्तारलाई मुहम्मदको व्यक्तिगत शासनकालको विस्तार भन्नु सही हुँदैन ।

कूटनीति र शान्ति : 

मुहम्मद केवल सैन्य नेतृत्वकर्ता थिएनन्; उहाँ प्रभावशाली कूटनीतिज्ञ पनि हुनुहुन्थ्यो। विभिन्न कबिला र समुदायसँग सम्झौता तथा शान्ति-सन्धि गर्ने प्रयासहरू भए। हुदैबियाको सन्धि यसको प्रमुख उदाहरण हो।

शुरूमा केही अनुयायीलाई प्रतिकूल देखिएको उक्त सम्झौताले लामो समयका लागि युद्ध रोक्ने र राजनीतिक सम्पर्क बढाउने वातावरण बनायो । यसले मुहम्मदको नेतृत्वमा सैन्य शक्तिसँगै धैर्य, सम्झौता र रणनीतिक कूटनीतिको महत्त्व पनि रहेको देखाउँछ ।

मक्काको विजयपछि व्यापक प्रतिशोधको सट्टा क्षमाको नीति अपनाइएको प्रसङ्ग पनि उहाँको नेतृत्वको महत्त्वपूर्ण उदाहरण हो । लामो समय विरोध गरेका मानिसमाथि विजय प्राप्त भएपछि बदला लिनुभन्दा मेलमिलापलाई प्राथमिकता दिनु राजनीतिक दूरदृष्टिको उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ ।

ज्ञान र सभ्यताको आधार : 

मुहम्मदको सन्देशमा ज्ञानलाई विशेष महत्त्व दिइएको छ । कुरआनको प्रारम्भिक वह्य (अवतरण) मध्ये ‘इकरा’ अर्थात् पढ/वाचन गर भन्ने आह्वान आउँछ । यसले मुस्लिम समाजमा ज्ञान र शिक्षाप्रतिको गहिरो धार्मिक प्रेरणा निर्माण गर्‍यो ।

पछिल्ला शताब्दीहरूमा इस्लामी सभ्यताले गणित, चिकित्सा, खगोलशास्त्र, दर्शन, भूगोल, साहित्य र अन्य ज्ञानक्षेत्रमा महत्त्वपूर्ण योगदान गर्‍यो । यस सभ्यतागत विकासको धार्मिक तथा बौद्धिक पृष्ठभूमिमा मुहम्मदको शिक्षा र कुरआनी ज्ञान-दृष्टिको प्रभाव महत्त्वपूर्ण थियो ।

जीवनको अन्तिम चरण र विरासत : 

मुहम्मदको निधन ६३२ ईस्वीमा मदीनामा भयो । उहाँले पछाडि एउटा ठूलो धार्मिक समुदाय मात्र छोड्नुभएन; एउटा सङ्गठित राजनीतिक समुदाय, विकसित सामाजिक–नैतिक व्यवस्था र नेतृत्वको विशिष्ट परम्परा पनि छोड्नुभयो ।

उहाँको निधनपछि खलीफाहरूको नेतृत्वमा इस्लामी राज्य अरब प्रायद्वीपभन्दा बाहिर बिस्तार भयो । पछि उमय्यद, अब्बासी तथा अन्य मुस्लिम राज्य र साम्राज्यहरूले विश्व इतिहासमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेले ।

आजको संसारका लागि सन्देश : 

आज मानव समाज विज्ञान र प्रविधिमा अत्यन्त अगाडि बढेको छ तर हिंसा, असमानता, गरिबी, घृणा, भ्रष्टाचार र धार्मिक द्वन्द्वजस्ता समस्या अझै विद्यमान छन् । यस्तो अवस्थामा मुहम्मदको जीवनबाट सत्यनिष्ठा, न्याय, करुणा, क्षमा, परामर्श, सामाजिक उत्तरदायित्व, कमजोरको संरक्षण र मानव मर्यादाका मूल्यहरू ग्रहण गर्न सकिन्छ।

मुहम्मदलाई केवल धार्मिक उपदेशका रूपमा सीमित गर्नु उहाँको ऐतिहासिक भूमिकालाई अधुरो बनाउनु हो । उहाँ धार्मिक नेता मात्र होइन, समाजसुधारक, समाज निर्माता, राज्यनेता, प्रशासक, कूटनीतिज्ञ र नैतिक शिक्षक पनि हुनुहुन्थ्यो ।

मुहम्मदको जीवन मक्काबाट शुरू भएर मदीनामा एउटा नयाँ सामाजिक तथा राजनीतिक व्यवस्थाको निर्माण हुँदै विश्व इतिहासमा गहिरो प्रभाव पार्ने यात्रामा परिणत भयो । उहाँले विभाजित समाजलाई साझा नैतिक र राजनीतिक समुदायमा जोड्नुभयो, न्यायलाई शासनको आधार बनाउनुभयो, कमजोर वर्गको संरक्षणमा जोड दिनुभयो, आर्थिक उत्तरदायित्व स्थापित गर्नुभयो, परामर्शलाई नेतृत्वको अङ्ग बनाउनुभयो र कूटनीति तथा शान्तिको मार्गलाई पनि महत्त्व दिनुभयो ।

उहाँको राज्य बिस्तार केवल भूभाग कब्जाको कथा थिएन; त्यो सातौँ शताब्दीको अरबको जटिल सामाजिक, राजनीतिक र कबिलागत परिस्थितिमा नयाँ समुदाय र शासनव्यवस्था निर्माण गर्ने प्रक्रिया पनि थियो ।

यसैले मुहम्मदलाई ‘जगत् नायक’ भन्नुको सार केवल उहाँप्रतिको धार्मिक श्रद्धामा सीमित छैन । उहाँको जीवनले धर्मलाई नैतिकता, नैतिकतालाई सामाजिक न्याय, सामाजिक न्यायलाई शासन र शासनलाई मानव उत्तरदायित्वसँग जोडेको देखिन्छ । यही बहुआयामिक प्रभावका कारण मुहम्मद विश्व इतिहासका सबैभन्दा प्रभावशाली व्यक्तित्वमध्ये एक हुनुहुन्छ—र मुस्लिमहरूका लागि त उहाँ अन्तिम नबी, आदर्श मानव र जीवनका सर्वोच्च मार्गदर्शक हुनुहुन्छ ।

धार्मिक पक्ष : 

इस्लामी मान्यताअनुसार  अल्लाहका अन्तिम नबी तथा रसूल हुनुहुन्छ । उहाँलाई इस्लाम धर्मको संस्थापक हुनुहुन्न; उहाँ आदमदेखि चलिआएको एकेश्वरवादी ईश्वरीय सन्देशका अन्तिम दूत तथा अन्तिम प्रचारक हुनुहुन्थ्यो । इस्लामी विश्वासअनुसार पहिलो मानव तथा पहिलो नबी आदम हुन् । त्यसैले मुहम्मदले नयाँ धर्म स्थापना गर्नुभएको होइन, बरु पहिलेका नबीहरूले दिएको तौहीद अर्थात् एकेश्वरवादको सन्देशलाई अन्तिम तथा पूर्ण रूपमा प्रस्तुत गर्नुभयो ।  उहाँमाथि अन्तिम शरीअत अवतरण भयो जसले मुस्लिमहरूको धार्मिक, नैतिक, सामाजिक तथा कानूनी जीवनलाई मार्गदर्शन गर्छ ।

मुहम्मद रसूल बनेपछि उहाँमाथि  २३ वर्षको अवधिमा क्रमशः कुरआन अवतरण भयो ।  कुरआन इस्लामको मूल धार्मिक ग्रन्थ हो । याे अल्लाहको मार्गदर्शन हाे । इस्लामी राज्यव्यवस्थामा कुरआनलाई सर्वोच्च मार्गदर्शक तथा आधारभूत संवैधानिक स्रोतका रूपमा लिइन्छ; यसको व्यावहारिक व्याख्या सुन्नत र हदीसबाट हुन्छ ।

इस्लामका पाँच प्रमुख आधार हुन्—शहादत, सलात, जकात, साैम र हज्ज । शहादतले अल्लाहबाहेक कुनै उपास्य नभएको र मुहम्मद उहाँका रसूल भएको विश्वास व्यक्त गर्छ । सलातले दैनिक पाँचपटक अल्लाहको उपासना र अनुशासन सिकाउँछ र अल्लाहसँग नजिक गराउँछ । जकातले सम्पन्न व्यक्तिकाे सम्पत्तिबाट गरीब तथा आवश्यकतामा रहेकाहरूका लागि आर्थिक जिम्मेवारी पूरा गर्न मद्दत गर्छ । सा‌ैम (राेजा) रमजान महीनामा आत्मसंयम, धैर्य र तक्वा विकास गर्ने उपवास हो । हज्जले आर्थिक, शारीरिक र मानसिक रूपमा सक्षम मुस्लिमलाई जीवनमा कम्तीमा एकपटक मक्काको काबा पुगेर निर्धारित धार्मिक विधि पूरा गर्ने दायित्व दिन्छ ।

इस्लामको मूल अर्थ अल्लाहप्रति समर्पण र उहाँको आदेशअनुसार जीवन बिताउनु हाे । यसको मूल शिक्षा तौहीद, रिसालत र आखिरतमा केन्द्रित छ ।  इस्लामले एकेश्वरवाद, नैतिकता, न्याय, मानव मर्यादा, करुणा, सामाजिक उत्तरदायित्व र परलोकको जवाफदेहितामा जोड दिन्छ ।

(लेखक पूर्वमन्त्री तथा राष्ट्र निर्माण दलका महासचिव हुन् ।)