विचार: असल सुशासनमा हक र कर्तव्यः  शिक्षा र नैतिक संस्कारले समाजमा ल्याउने सुधार र प्रभाव

- चण्डी कार्की

भूमिका

सुशासनको चर्चा गर्दा हामी प्रायः सरकार, नेता र प्रशासनलाई मात्र सम्झन्छौँ। तर सुशासन बाहिरबाट थोपरिने कुरा होइन, यो भित्रबाट सुरु हुने संस्कार हो। समाजमा हक (अधिकार) र कर्तव्य (जिम्मेवारी) को सन्तुलन कायम भयो भने मात्र व्यवस्था बलियो बन्छ।

आज हाम्रो समाजमा अधिकारको चेतना बढेको छ, जुन सकारात्मक कुरा हो। नागरिकहरू आफ्ना हकप्रति सजग हुँदै गएका छन्, आफ्नो अधिकारको रक्षा गर्न बोल्न थालेका छन्, जुन लोकतान्त्रिक समाजको स्वस्थ सङ्केत हो। तर कर्तव्यबोध त्यत्तिकै सशक्त रूपमा विकास भएको छ कि छैन भन्ने प्रश्न गम्भीर रूपमा उठ्न थालेको छ। यही सन्तुलनको अभावले समाजमा असन्तोष, अव्यवस्था र अविश्वास जन्मिन्छ।

त्यसैले यो लेख केवल हक र कर्तव्यको व्याख्या मात्र होइन, शिक्षा, चरित्र निर्माण र समाज सुधारबीचको गहिरो सम्बन्धलाई पनि समेट्दै सुशासनको आधारभूत पक्षलाई स्पष्ट पार्ने प्रयास हो।

हक र कर्तव्य एउटै होइनन्: स्पष्ट भिन्नता

हाम्रो समाजमा धेरै मानिसले हक र कर्तव्यलाई एउटै अर्थमा बुझ्ने गर्छन्। तर यी दुई शब्दबीच स्पष्ट र आधारभूत अन्तर छ, जुन बुझ्न अत्यन्त आवश्यक छ।

हक (अधिकार) भनेको व्यक्तिले पाउने सुविधा, सुरक्षा र स्वतन्त्रता हो। यसले व्यक्तिको गरिमा र स्वतन्त्र अस्तित्वलाई सुनिश्चित गर्छ। जस्तै—शिक्षा पाउने हक, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता, समान व्यवहार पाउने अधिकार, कानुनी संरक्षण पाउने हक आदि।

कर्तव्य (जिम्मेवारी) भनेको त्यही समाज, समुदाय र राष्ट्रप्रति व्यक्तिले निभाउनुपर्ने दायित्व हो। जस्तै—कानुन पालना गर्नु, कर तिर्नु, सार्वजनिक सम्पत्ति जोगाउनु, अरूको अधिकारको सम्मान गर्नु, सामाजिक सद्भाव कायम राख्नु आदि।

यदि कसैले “मलाई बोल्ने स्वतन्त्रता छ” भन्दै अरूलाई अपमानित गर्छ भने उसले आफ्नो कर्तव्य भुलेको हुन्छ। त्यसैले हकको प्रयोग सधैँ कर्तव्यको सीमाभित्र रहेर हुनुपर्छ।

हक पाउने पक्ष हो, कर्तव्य दिने पक्ष हो। हकले आत्मसम्मान दिन्छ भने कर्तव्यले समाजलाई स्थिरता र अनुशासन दिन्छ। यी दुई एकअर्काका पूरक हुन्, तर एउटै होइनन्।

पूर्वीय सनातन दृष्टिकोण: कर्तव्यको महत्त्व

पूर्वीय सनातन दर्शनले कर्तव्यलाई जीवनको मूल आधार मानेको छ। Bhagavad Gita मा भनिएको छ:

“कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन”

अर्थात् मानिसको अधिकार कर्म गर्नमा छ, फलमा होइन।

यस शिक्षाले मानिसलाई आफ्नो कर्तव्यप्रति केन्द्रित हुन प्रेरित गर्छ।

अर्को श्लोक-

“स्वधर्मे निधनं श्रेयः”

आफ्नो धर्म (कर्तव्य) पालन गर्नु नै श्रेष्ठ हो भन्ने सन्देश दिन्छ।

यहाँ ‘धर्म’ भन्नाले कुनै धार्मिक अनुष्ठान मात्र होइन, आफ्नो भूमिका अनुसारको जिम्मेवारी हो। शिक्षकको धर्म शिक्षण हो, डाक्टरको धर्म उपचार हो, शासकको धर्म न्याय र सुशासन हो।

सनातन दर्शनले मानिसलाई जन्मदेखि नै समाजप्रति ऋणी मानेको छ—पितृऋण, देवऋण र ऋषिऋण। यसले स्पष्ट देखाउँछ कि मानिस केवल अधिकार उपभोग गर्ने प्राणी मात्र होइन, जिम्मेवारी वहन गर्ने चेतनशील अस्तित्व पनि हो।

पाश्चात्य दृष्टिकोण: अधिकार र नैतिक नियम

पाश्चात्य दर्शनले व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र अधिकारलाई उच्च स्थान दिएको छ। व्यजल John Locke ले जीवन, स्वतन्त्रता र सम्पत्तिलाई प्राकृतिक अधिकारको रूपमा परिभाषित गरेका छन्।

तर जर्मन दार्शनिक Immanuel Kant ले नैतिक नियमको महत्त्वमा जोड दिँदै भनेका छन्—मानिसले गर्ने कार्य यस्तो हुनुपर्छ कि त्यो सबैका लागि सार्वभौमिक नियम बन्न सकोस्।

त्यस्तै, Jean-Jacques Rousseau ले सामाजिक करारको सिद्धान्त प्रस्तुत गर्दै नागरिक र राज्यबीचको पारस्परिक जिम्मेवारीलाई स्पष्ट पारेका छन्।

यसले देखाउँछ—अधिकार र कर्तव्य दुवैको सन्तुलन बिना कुनै पनि समाज दिगो रूपमा अघि बढ्न सक्दैन।

नेपाली जनजीवनमा सन्तुलनको आवश्यकता

हामी राम्रो सेवा चाहन्छौँ, पारदर्शी शासन चाहन्छौँ, विकास चाहन्छौँ। तर कहिलेकाहीँ आफ्नै व्यवहारमा नियम पालना गर्न हिच्किचाउँछौँ।

हामी सफा शहर चाहन्छौँ, तर फोहर जथाभावी फाल्छौँ।

हामी इमानदार नेतृत्व चाहन्छौँ, तर व्यक्तिगत फाइदाका लागि गलत बाटो रोज्छौँ।

यसले देखाउँछ—हकको माग बलियो छ, तर कर्तव्यको अभ्यास कमजोर छ।

सुशासन केवल सरकारको जिम्मेवारी होइनस यो प्रत्येक नागरिकको साझा दायित्व हो।

समाज सुधारको मार्ग

हक र कर्तव्य सन्तुलनमा हुँदा मात्र विश्वासको वातावरण तयार हुन्छ। विश्वास नै विकासको आधार हो।

परिवार, विद्यालय, कार्यालय—सबै तहमा कर्तव्य र नैतिकताको अभ्यास आवश्यक छ। पूर्वीय दर्शनले आत्मसंयम सिकाउँछ भने पाश्चात्य दर्शनले कानुनी उत्तरदायित्व सिकाउँछ।

यी दुवैको समन्वयबाट मात्र स्वस्थ, समुन्नत र उत्तरदायी समाज निर्माण सम्भव हुन्छ।

शिक्षित र विद्वानको अन्तर: गहिरो विश्लेषण

भूमिका

हाम्रो समाजमा “शिक्षित” र “विद्वान” भन्ने शब्दलाई प्रायः एउटै अर्थमा प्रयोग गरिन्छ। तर यी दुईबीचको अन्तर बुझ्न नसक्दा ज्ञानको सही प्रयोग हुन सक्दैन।

शिक्षा जानकारी र सैद्धान्तिक ज्ञान हो। विद्वानता भने ज्ञानको व्यवहारिक प्रयोग, अनुभव, विवेक र नैतिकताको समष्टि हो।

पूर्वीय दर्शनले ज्ञानलाई कर्मसँग जोड्छ भने Aristotle ले बुद्धि र चरित्रको संयोजनलाई विद्वानताको आधार मानेका छन्।

शिक्षित र विद्वान: मूलभूत अन्तर

शिक्षित व्यक्ति औपचारिक अध्ययनबाट ज्ञान प्राप्त गर्छ।

विद्वान व्यक्ति त्यो ज्ञानलाई जीवन र समाजमा उपयोग गर्न जान्दछ।

“विद्या ददाति विनयम्‘” भन्ने पूर्वीय उक्ति अनुसार ज्ञानले विनय र व्यवहारिक परिपक्वता दिनुपर्छ।

Immanuel Kant ले पनि ज्ञान र नैतिकताको सम्बन्धलाई स्पष्ट गर्दै विवेक बिना ज्ञान अधूरो हुने बताएका छन्।

विद्वानता: व्यवहार र अनुभवको समन्वय

विद्वान व्यक्ति केवल जान्ने होइन, गर्ने व्यक्ति हो।

उसले आफ्नो ज्ञानलाई व्यवहारमा उतार्छ, समाजमा योगदान दिन्छ, नैतिकता पालना गर्छ।

शुकारतले भने “आफ्नो अज्ञानलाई बुझ्नु नै ज्ञान हो” भनेका छन्, जसले विनय र आत्मचिन्तनलाई विद्वानताको आधार बनाउँछ।

समाज सुधार र विद्वानता

समाज सुधारका लागि विद्वान व्यक्तिको भूमिका अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

विद्वान व्यक्ति:

•  न्याय र समानताको पक्षमा उभिन्छ 
• नैतिकता र संस्कारलाई व्यवहारमा उतार्छ 
• नयाँ पुस्तालाई सही मार्गदर्शन दिन्छ 
• समाज र राष्ट्रप्रति जिम्मेवार रहन्छ 

नेपाली समाजमा वर्तमान अवस्था

नेपालमा शिक्षित व्यक्तिहरूको संख्या बढ्दो छ, तर व्यवहारिक ज्ञान, संस्कार र सामाजिक जिम्मेवारीमा कमी देखिन्छ।

संयुक्त परिवारको विघटन, जीवनशैलीको परिवर्तन र औपचारिक शिक्षामा केन्द्रित प्रवृत्तिले विद्वानता विकासमा चुनौती सिर्जना गरेको छ।

शिक्षा, विद्वानता र नैतिक संस्कारको सम्बन्ध

विद्यार्थीले केवल परीक्षा उत्तीर्ण गर्नु पर्याप्त होइन।

उनीहरूले जीवन, समाज र कर्तव्य बुझ्नुपर्छ।

विद्वान बन्नका लागि:

• अनुभवबाट सिक्ने 
• नैतिक मूल्य पालन गर्ने 
• हक–कर्तव्य सन्तुलनमा राख्ने 
• समाजको हितमा ज्ञान प्रयोग गर्ने 

उपसंहार

हक र कर्तव्य एकअर्काविना अपूर्ण छन्। शिक्षित र विद्वान पनि त्यस्तै हुन्।

पूर्वीय दर्शनले कर्तव्य र नैतिकता सिकाउँछ। पाश्चात्य दर्शनले अधिकार र स्वतन्त्रता। दुवैको सन्तुलनबाट मात्र सुशासन सम्भव हुन्छ।

नेपालमा वास्तविक परिवर्तन शिक्षित मात्र होइन, विद्वान नागरिक निर्माणमा निर्भर छ।

पाठकका लागि विचारणीय प्रश्नहरू

१. के हामीले आफ्ना हक प्रयोग गर्दा कर्तव्यलाई बराबरी महत्त्व दिएका छौँ ? 

२.  हामी शिक्षित मात्र छौँ कि विद्वान बन्ने प्रयासमा छौँ ? 

३.  हाम्रो व्यवहारले समाज सुधारमा कस्तो योगदान गरिरहेको छ ? 

४.  हामीले सन्तानलाई शिक्षा मात्र दिइरहेका छौँ कि संस्कार पनि ? 

५.  आजबाटै हामीले के परिवर्तन सुरु गर्न सक्छौँ ?